→ Abonneren

Historiek en gebruiken

Goliath van Dendermonde

Goliath van Dendermonde

Geschiedenis

Sinds mensenheugenis spreken reuzen tot de verbeelding.  Deze bijzondere figuren duiken wereldwijd op in tal van volksverhalen en sprookjes. In de Christelijke en Joodse leer is de sterke reus Goliath, die door David werd verslaan, wellicht de bekendste. In veel van die verhalen staan reuzen symbool voor de strijd tussen goed en kwaad. Reuzen stellen soms helden, goden of helpers voor, maar kunnen evengoed monsters zijn. Eigenlijk zijn ze de belichaming van universele thema’s zoals angst, macht, religie en cultuur.

In heel wat Europese landen worden reuzen sinds de middeleeuwen als grote poppen vormgegeven.  Ze verbeeldden religieuze figuren en stapten mee in processies, waar ze een dramatische functie hadden. Door de eeuwen heen veranderde dit gebruik. De katholieke kerk verloor haar greep op deze processies. Sommige reuzen werden verbonden aan een gilde of beeldden een lokale legende uit.

De oudste Belgische reuzen zijn honderden jaren oud. Zo dateren het Ros Beiaard van Dendermonde en Gouyasse (Goliath) van Ath al uit de late 15de eeuw en vormt de Reus van Mechelen uit 1492 samen met de Reuzin uit 1549, Grootvader uit 1600 en de reuzenkinderen Janneke, Mieke en Claesje (Klaasje) uit 1618 de oudste voltallige reuzenfamilie van België. De Tiense reuzen verschijnen aan het eind van de 15e eeuw.

Tijdens de Verlichting (18de eeuw) en aansluitend op de Franse Revolutie (1789) kwam er heel wat protest tegen reuzen en werden er een aantal vernietigd of verboden. Hierdoor is de reuzentraditie in heel wat landen verdwenen. Na de Franse Revolutie kregen de stoeten een meer folkloristische invulling. De reuzen beeldden verhalen en figuren uit de streek uit. Ze werden lokale symbolen. Sommige steden hebben nog steeds verschillende reuzenfamilies met bijvoorbeeld een reus voor elke wijk.

In Europa zijn er nog steeds duizenden reuzen, het merendeel in Spanje, Noord-Frankrijk en België. In België zijn er meer dan 1700 reuzen. In november 2005 heeft UNESCO de reuzenoptochten van Brussel, Mechelen, Dendermonde, Ath en Bergen (zie ook Ducasse van Bergen) erkend als Immaterieel Werelderfgoed. Een overzicht van de reuzen in onze streken vind je op Wikipedia.

Identiteit

Reuzen weerspiegelen nu veelal de identiteit van een gemeenschap, stad, wijk, dorp of vereniging. Ze vertellen een deel van het verhaal ervan. Om die reden worden ze vaak beschouwd als bevoorrechte inwoners van een gemeente. Af en toe verwijzen ze naar figuren uit een bekend volksverhaal of zijn ze gebaseerd op een historische figuur, een (patroon)heilige of een personage uit de bijbel. Een aantal reuzen gaat terug op populaire dorpsfiguren en er zijn er ook die naar de spotnaam van de bewoners van een buurt, wijk of stad verwijzen. Andere reuzen ontlenen hun identiteit aan een streekproduct.

Het leven van een reus

Een reus is niet zomaar een pop, het is de weerspiegeling van een gemeente of stad. Een soort mascotte. Een reus wordt als een echte inwoner van de stad beschouwd. De levensloop van reuzen vertoont veel gelijkenissen met die van mensen. Zo gaat de “geboorte” van een nieuwe reus gepaard met een aantal geboorterituelen. Omdat zo’n geboorte een heuglijke gebeurtenis voor de gemeenschap is, worden er traditioneel bijzondere festiviteiten georganiseerd om de nieuwkomer te vieren. Een nieuwe reus wordt meestal met een plechtige viering gedoopt. Dat gebeurt dan door gewijd water over hem heen te sprenkelen. Verder krijgt een reus – net zoals een mensenkind – ook een peter en een meter, die beloven dat ze voor hem zullen zorgen en over zijn toekomst zullen waken. Als aandenken aan de doopviering krijgen de genodigden soms doopsuiker en/of een geboortekaartje. Aan de doopviering wordt vaak een stoet gekoppeld, waar andere reuzen in meewandelen. Tijdens zo’n stoet wordt de nieuwste reus aan de inwoners voorgesteld. Soms trekt de stoet naar het gemeentehuis, om er op ludieke wijze aangifte te doen van de nieuwe inwoner. Vaak gaat dit gepaard met het opstellen van een geboorteakte. Reuzen kunnen ook huwen en kinderen krijgen. In tegenstelling tot mensen hoeven ze zich niet te houden aan wettelijke verplichtingen en aan andere beperkingen zijn ze evenmin onderworpen. Het is bijvoorbeeld goed mogelijk dat een reus op een en dezelfde dag geboren en gedoopt wordt en in het huwelijksbootje stapt.

Reus Goliath uit Ath

Bepaalde gemeenten bezitten meerdere reuzen, die samen een of meerdere reuzenfamilie(s) vormen. Soms wordt er zelfs een grootvader -of moeder in de familie aangeduid en net zoals bij mensen worden jubilea gevierd wordt. Reuzen kunnen ook als ambassadeurs van hun gemeente een eretitel toegekend krijgen, die dan met een erelint of medaille op de romp van de reus voor iedereen zichtbaar wordt gemaakt, vaak in de kleuren van het wapenschild van de stad (cf onderstaande foto van de Tiense Reuzen Jan en Mie).

Jammer genoeg worden niet alle reuzen met de nodige zorg omringd. Veel reuzen zijn in de loop der tijd in de vergetelheid terechtgekomen of raakten versleten of beschadigd. Na hun heengaan wordt er soms eer bewezen aan de reuzen. Zo kan het bijvoorbeeld gebeuren dat er een doodsbrief wordt opgesteld, een begrafenisstoet uitgaat of een overlijdensakte wordt opgesteld. Normaal gezien sterven reuzen echter niet, ze gaan eeuwig mee en kunnen na verloop zelfs herdoopt worden.

Reuzengilden

Aanvankelijk waren reuzen eigendom van de stedelijke overheid. Een groot aantal van de oudste reuzen was daardoor gebonden aan specifieke regelgeving, die in een aantal steden tot op de dag van vandaag in stand wordt gehouden. Zo mogen stadsreuzen hun gemeente niet verlaten. De stadsreuzen van Ath, Geraardsbergen, Sint-Niklaas, Mechelen en het Ros Beiaard van Dendermonde hebben nog nooit een voet buiten hun stad gezet.

In de loop der tijd werden in verschillende steden reuzengilden opgericht. Een aantal daarvan bestaat nog altijd. De gildeleden staan in voor de constructie van de reus en het behoud ervan of helpen bij het organiseren van reuzenoptochten. Binnen de gilde nemen de reuzendragers of pijnders een centrale positie in. Zij hebben immers de kennis over het dragen van en het dansen met reuzen.

Ook heel wat feestcomités, carnavalsgroepen, handelsgenootschappen, heemkundige kringen, buurtverenigingen, fanfares,… hebben een reus of een reuzenfamilie. Net zoals de reuzengilden staan deze verenigingen in voor het onderhoud van de reuzen en het organiseren van de stoeten. In Tienen waren dit ‘De Getuigen van de Reuzen’. In de jaren ’80 werden de reuzen niet meer door hen gedragen maar door stadsarbeiders. Op 9 februari 2013 werd de Tiense Reuzengilde ‘De Getuigen van De Reuzen’ opnieuw opgericht.

Jan, Mie en ‘De getuigen van de Reuzen’ – jaren 1930? – stadsarchief Tienen

Constructie

Reuzenromp – Maison des géants – Ath

Uiteraard moeten reuzen worden aangepast om draagbaar te kunnen zijn. De constructie bestaat vaak uit een lichaam dat gevlochten is uit riet of rotan. Het hoofd kan uit hout, papier-maché of klei bestaan. Sommige reuzen hebben verschillende prachtige kostuums zodat ze kunnen afwisselen. De grootte van de reus varieert, de grootste is meer dan 10 meter hoog (Jan Turpijn uit Nieuwpoort).

Dansende reuzen

Reuzen worden meestal op de schouders gedragen. Er zijn echter verschillende draagwijzen. Het dragen van een reus is zwaar en vergt veel ervaring, sommigen kunnen zelfs dansen. De moeilijkheid bestaat erin om de juiste balans te houden tijdens het dansen.

Literatuur

  • www.reuzeninvlaanderen.be
  • www.maisondesgeants.be
  • Ducastelle, J.-P., en L. Dubuisson, ‘Keer weer om: zes eeuwen reuzen en ommegangen’, Openbaar Kunstbezit in Vlaanderen 48 (2010), nr. 2, middenkatern.
  • Kermue, R., ‘Dans van de reuzen’, National Geopgraphic Nederland-België z.j. (2008), p. 32-43.
  • Linden, R. Van der, Reuzen in Vlaanderen, Vlaams Boekenfonds N.V., Aartselaar,1986.
  • Daem, M., Reuzenliederen in Oost-Vlaanderen, Geers Offset, Gent-Oostakker,1989.
  • Commission Royale Belge De Folklore, Les géants processionnels en Europe, catalogue de l’exposition du 500e anniversaire du Goliath d’Ath, ministère de la Communauté française, Brussel, 1981.

Bronnen: Wikipedia , tradities.be, stadsarchief Tienen

Lees ook:

Met de reuze-steun van: Ronde Tafel Tienen, Affilips,  Sylvania, De Tiense Suikerraffinaderij, Visuaxis, Tienen Draait Rond, Tienen Actueel, Stad Tienen, Nieuwkuis Snel Press, Hallo Bost, Vissenaken Ons Dorp Leeft, De Tiense Straatmuzikanten, Sweet-Art, Timaver Verzekeringen, Frituur Lydia, Herb’es, Cheroni Design, Lingerie Charis, Fotografie Leyssens, Carroo reclame, Bartholomeus, Tiens Drankencentrum Verdeyen, Ridders van Brunengeruz, Gino Mathues, Jean-Pierre Liesenborghs en de vele honderden Tienenaren die ons snoepgoed kochten.



Page last updated on 14 februari 2013 at 16:42